55e Biënnale van Venetië

September 20th, 2013 – , , .
Published in Metropolis M # 4 (2013).

We leven in een onttoverde wereld. Het concept van Die Entzauberung der Welt werd door de Duitse socioloog Max Weber uiteen gezet in zijn Wetenschap als beroep uit 1919. Heel kort samengevat is zijn these dat de wereld onttoverd is door een proces van rationalisering waarbij raadsels van de natuur of de geest niet meer met magie maar met technologie worden benaderd. In een gemoderniseerde, bureaucratische en geseculariseerde samenleving is de wetenschappelijke verklaring het hoogste goed. We maken keuzes op basis van rationele overwegingen: ‘het weten (…) of het geloof (…) dat men, als men maar wilde, het altijd te weten zou kunnen komen, dat er dus principieel geen geheimzinnige onberekenbare machten zijn die ertussen zouden kunnen komen (…). Dat echter betekent de onttovering van de wereld. Niet meer zoals de wilde, voor wie zulke machten bestonden, moet men naar magische middelen grijpen om de geesten te beheersen of gunstig te stemmen. Maar technische middelen en berekening volbrengen dat’, aldus Weber.

Het zal de bezoeker niet ontgaan dat de 55e Biënnale van Venetië een hoge dosis mystiek, surrealisme, betovering kent. Tijdens de openingsdagen blogde ik al op de site van Metropolis M dat God nooit ver weg is in deze editie. Jörg Heiser schreef op de frieze-website: ‘there are numerous signs that artists are groping in the dark of the unconscious and the (supposedly) “primordial”.’ De algemene tendens van de werken, zowel in de centrale tentoonstelling als in de landenpaviljoens, beweegt daarmee weg van ‘sober abstraction, calculated boutique chic, and more straightforward forms of realist social comment’ naar het domein van het onderbewuste, de zingeving, het niet-rationele. Uitzonderingen daargelaten (de app van Jonas Staal bijvoorbeeld die machtsrelaties bloot wil leggen) wordt er volop hertoverd.

 

De wilde

De wilde is helemaal terug. En dit is zowel de nobele wilde (noble savage) van het romantisch primitivisme – aanwezig via de vele zogenaamde outsider kunst (het rondreizende beestencircus van Levi Fisher Ames, het encyclopedisch paleis van de wereld van Marino Auriti, de caleidoscopische schilderijen van Augustin Lesage, de prachtige sculpturen van de autistische Shinichi Sawada, de kleurrijke beelden van Friedrich Schröder-Sonnenstern of buiten de Biënnale het werk van Carlo Zinelli in het rondreizende The Museum of Everything om maar wat te noemen) als de allesbehalve nobele wilde. Die laatste zegevierde het meest uitgesproken in de grootste Ryan Trecartin installatie die ik ooit heb gezien. Na een kwartier van zijn kenmerkende zwiepende camerawerk dat schreeuwende, crossdressende tieners volgt in hun onverklaarbare escapades door het leven, was ik misselijk en liep zwalkend naar het licht.

 

Magie

Tijdens de laatste Berlijn Biënnale opende galerie Isabella Bortolozzi een van de betere tentoonstellingen van 2012: The Big Inexplicable Paravent Illusion over magie en toverkunst. In de zaal van de tovenaarsloge werd toen de magistrale video The Trick Brain (2012) van Ed Atkins getoond. Deze video is ook opgenomen in The Encyclopedic Palace en neemt ons mee op een bezwerende tocht door de microkosmos van André Breton, wiens gemummificeerde lichaam vreemd genoeg lijkt door te leven. De spanning tussen magie (betoverd) en kennis (onttoverd) vinden we bij de Franse filosoof en kunstenaar Roger Caillois die ruzie kreeg met Breton over de Mexicaanse springende boon. Caillois wilde de boon opensnijden en Breton, aanhanger van het mysterieuze en irrationele, wilde niet weten wat de boon deed bewegen. Magie is ook het onderwerp van de video Transmission (2007) van Harun Farocki die mensen in interactie met heilige plekken en objecten toont, of in de art-deco-achtige tarotkaarten van Aleister Crowley en Frieda Harris.

 

Animisme

Het concept van het animisme (bezieling van het onbezielde) is door Anselm Franke met zijn reizende tentoonstelling over dit onderwerp stevig verankerd geraakt in ons kunstbegrip. Er is ook een door het internet en digitale domein geïnformeerd animisme dat steeds meer aandacht krijgt en bezieling toekent aan technologische artefacten (zie bijvoorbeeld de installatie van Helen Marten). Begrippen als posthumanisme, Object-oriented Ontology, speculatief realisme, techno-animisme cirkelen rond kunstenaars als Mark Leckey, die zijn reizende The Universal Addressability of Dumb Things op een vrij schaamteloze en oninteressante manier toont in de Arsenale. Fascinerender is de video Kempinski (2007) van Neïl Beloufa, die Malinese mannen in tegenwoordige tijd laat vertellen over een toekomst waarin auto’s bijvoorbeeld telepathisch met elkaar kunnen communiceren en de grens tussen mensen en objecten voorgoed teniet is gedaan.

 

Mystiek

De hang naar het begrijpen van het hogere, datgene wat in een onttoverde wereld zo lastig een plek kan vinden, is volop vertegenwoordigd: occulte tekeningen van Hilma af Klint, spirituele meditaties van Frédéric Bruly Bouabré, de door zen geïnspireerde sculpturen van James Lee Byars, de ex voto’s uit de kapel van de Santuario di Romituzzo, de kosmologie van Carl Gustav Jung, de healing tekeningen van de paranormaal begaafde Emma Kunz, de antroposofische studietekeningen van Rudolf Steiner, de anonieme tantrische schilderijen uit India, de mythische beesten van Jakub Julian Ziółkowski. Om maar een handvol te noemen. En dan heb ik het nog niet gehad over de Bijbel van Robert Crumb, de zwarte paus met schaap van Mirosław Bałka, de Vietnamese katholieke kerk die Danh Vo liet verschepen, de met pijlen doorzeefde Sint-Sebastiaan die Berlinde De Bruyckere inspireerde voor haar installatie in het Belgische paviljoen, het Holy See paviljoen waar de eerste elf hoofdstukken van het Oude Testament worden gepresenteerd.

 

Vanwaar deze hertovering? Ook Heiser vraagt zich dat natuurlijk af. Hij vermoedt dat het een reactie is op de beperkingen die we voelen ten aanzien van de eisen die de maatschappij ons stelt om altijd maar creatief te zijn. Je kunt ook spreken van beperkingen ten aanzien van onze menselijkheid en om met Franco Berardi te spreken, onze ziel. Deze Italiaanse Marxistische denker beschrijft in The Soul at Work (2009) hoe het kapitalisme de dualiteit van lichaam en geest heeft tenietgedaan door onze ziel aan het werk te zetten. Onder ziel verstaat hij taal, creativiteit, emoties en die worden, meer dan onze lichamen en spieren die tijdens het fordisme de belangrijkste werkkrachten waren, in het postfordistische digitale tijdperk aan het werk gezet. Na de euforie van de Prozac jaren negentig, lijkt het alsof we allemaal met een kater (een depressie volgens Berardi) zitten. Zingeving is een van de moeilijkste opgaven in het leven. En teleurgesteld in een consumptiegedreven zingevingspatroon, keren we nu terug naar onszelf, onze ziel, het onderbewuste en goddelijke. We zijn als de geesten in de installatie van Paweł Althamer, die met gesloten ogen een weg naar buiten zoeken. Terwijl in de video van Yuri Ancarani de mens opengelegd op de operatietafel blinkt en pulseert, zijn we op zoek naar datgene wat niet te opereren valt, wat buiten de menselijke machine zit.

De zoektocht van curator Massimiliano Gioni naar de droom van universele, allesomvattende kennis maakt geen onderscheid in wie die droom droomde noch waar de dromer vandaan kwam. Het is een zoektocht die via series werken verloopt en die hij eenvoudig, bijna zonder curatorentrucjes presenteert. Toch verklaart dat alleen niet de goede ontvangst van zijn project. Ook is het tonen van outsider kunst niet nieuw, noch van het centraal plaatsen van mystieke figuren. De conclusie lijkt daarmee, en dit zou in lijn zijn met wat Berardi betoogt, dat het niet de kunst of de kunstenaar is die veranderd is, maar wij, het publiek. Wij willen geloven, onze ziel herontdekken, elke pose van ons afgooien, echt zijn, los van mode, los van grillen, los van cynisme en commentaar. Zonder weer wilden te worden, willen we weer betoverd raken.